سه شنبه, 26 شهریور 1398

هفته‌نامه شماره ۵۷۳:  ۲۵ شهریور ۱۳۹۸

گزارش تحلیلی پاسارگاد از روند افزایش نرخ جمعیت در سیرجان
تاثیر سرریز سرمایه در سیرجان بیشتر از تاثیر سرریز جمعیت است

 هدی رضوانی
شاید بارها این جمله را شنیده باشید و یا حتی خودتان نیز از آن استفاده کرده باشید که هزینه‌های یک کلانشهر را پرداخت می‌کنیم ولی از امکانات کمی برخورداریم. توسعه‌پذیر بودن سیرجان و داشتن فرصت‌های شغلی مناسب در این شهر موارد نام آشنایی است و بر اساس تحلیل‌های صورت گرفته نرخ بیکاری در سال ۹۵ نسبت به آمارهای سال ۹۰ به میزان ۴.۳ درصد کاهش داشته است و از 16.6 به 11.8 رسیده این در حالی است که جمعیت سیرجان از ۲۶۷ هزار و ۶۹۷ نفر در سال ۹۰ به ۳۲۴ هزار و ۱۳۰ نفر در سال ۹۵ افزایش یافته است. نرخ مشارکت اقتصادی نیز از 39.3 درصد در سال ۹۰ به 40.7 درصد در سال ۹۵ افزایش یافته که این نشان دهنده مشارکت بیشتر جوانان نسبت به ۵ سال گذشته در چرخه اقتصاد شهرستان است. از طرفی در سال ۹۰ میزان جمعیت فعال شهرستان 86 هزار و 976 نفر بوده که در سال ۹۵ به 106904 نفر افزایش یافته و نشان‌دهنده رونق اقتصادی در سیرجان است. میزان جمعیت شاغل در دو سرشماری مورد بررسی نیز به میزان ۲۱ هزار و ۳۴۵ نفر افزایش یافته که از این تعداد ۱۱۷ نفر مرد و ۴۱۴۶ نفر زن هستند و در آمارهای به دست آمده میزان جمعیت بیکار در سیرجان از 14002 نفر در سال ۹۰ به 12585 نفر در سال ۹۵ کاهش یافته و این کاهش ۱۴۱۷ نفری گویای افزایش اشتغال به ویژه در میان بانوان این شهرستان در سال های جاری است.
تمام این آمار‌ها نشان‌دهنده رشد و توسعه شهرستان سیرجان و افزایش جمعیت فعال این شهر است. در حالی که امکانات و خدمات ارایه شده به این جمعیت شاید در حد آن ها نیست و این می‌تواند زنگ خطری باشد برای افزایش بی‌رویه جمعیت باشد که به کار بپردازند و در قبال آن خدمات رفاهی و امکانات دریافت نکنند و تبدیل به نیروهای مسخ‌شده‌ای بشوند که جز کار چیز دیگری نمی‌بینند.
 سیرجان باید به شهر ممنوعه اتباع تبدیل شود
اداره کار یکی از مراکزی است که ثبت آمار جمعیت شاغل را بر عهده دارد. هادیان رییس اداره کار در باره جمعیت شاغل و فعال می‌گوید: جمعیت شاغل شهرستان نسبت به سرشماری سال ۹۰ حدود ۵۷ هزار نفر افزایش داشته و این نشان می‌دهد که سیرجان شهری مهاجر‌پذیر است. همچنین با اینکه از سال ۹۰ تا سال ۹۵ افزایش جمعیت را در سطح شهر داشتیم، جمعیت بیکار ما کاهش پیدا کرده است. با این حال همچنان بحث جمعیت پنهان مطرح است. متاسفانه نتوانستیم سیرجان را به شهر ممنوعه در بحث اتباع بیگانه تبدیل کنیم. طبق آمار غیر رسمی حدود ۳۰ هزار اتباع خارجه در سیرجان مشغول به فعالیت هستند که در فصول مربوط به کشاورزی این آمار کمی بالاتر می‌رود. وی اضافه می‌کند: ۱۸۱ هزار نفر بیمه شده تامین اجتماعی داریم و چیزی حدود ۷۲ هزار بیمه شده اجباری که همان تعداد کارگران ما هستند. جمعیت بیکار ما ۱۲۵۰۰ نفر است. با این حال سیرجان شهری روبه رشد و توسعه است. با اینکه جمعیت فعال و شاغل شهرستان در فاصله بین دو سرشماری افزایش داشته است اما متاسفانه هنوز امکاناتی متناسب با این افزایش جمعیت برای این افراد در نظر گرفته نشده است. هادیان در این خصوص می‌گوید: در این خصوص هر دستگاه اجرایی باید وظیفه خودش را انجام دهد. دستگاه‌های اجرایی باید تلاش کنند که زیرساخت‌های شهر فراهم شود تا بتواند مسایل رفاهی را برای نیروی کار مربوط به خودش را فراهم نماید.
رییس اداره کار سیرجان خاطرنشان می‌کند: ما در حوزه نیروهای جامعه کارگری که زیر مجموعه اداره کار است، مسایل مربوط به رفاه و امکانات زیر‌ساختی را مرتب پیگیری می‌کنیم. از جمله مجموعه‌های ورزشی، مسایل فرهنگی و سایر مباحث رفاهی برای کارگران و خانواده‌های آن‌ها. از طرفی دولت دارد به سمت کوچک‌سازی پیش می رود. واحد‌های کارگری باید خودشان برای تامین امکانات تلاش کرده و آن را در اختیار کارگران و خانواده های‌شان قرار دهند. این موارد در ماده ۱۵۴ قانون کار نیز ذکر شده است. هادیان در پاسخ به این سؤال که آیا نمی‌توان برای کاهش جمعیت پنهان کاری انجام داد؟ می‌گوید: بهترین راهکار آن است که دهیاری‌ها و شوراها موظف شوند آمار واقعی را ثبت کنند.. باید تمام تلاش ما این باشد که افراد ساکن در سیرجان آمار خود را در سیرجان ثبت نمایند و این می‌طلبد زمان سرشماری تمامی مسئولان برای ثبت آمار واقعی در سیرجان بسیج شوند. ما طرح پایش نیروی کار را داریم که معمولا مرکز آمار ایران خودش آمارگیری‌هایی را انجام می‌دهد و ما با آن ها همکاری می‌کنیم. در خصوص کاهش جمعیت پنهان شهرستان تمامی مسئولان باید تلاش کنند تا افراد ساکن در شهرستان برای ثبت آمار خود به شهرهای محل تولد خود نرفته و آمار جمعیت پنهان در شهرستان کاهش پیدا کند.
 سرریز سرمایه بیشتر از جمعیت پنهان اثر دارد
علی سوند‌رومی، جامعه‌شناس که یک پژوهش جمعیت شناختی انجام داده جمعیت پنهان شهرستان را مربوط به دو عامل می‌داند:عامل اول مهاجرت است و در این خصوص می‌گوید: گاهی اوقات ساختار فرهنگی شهر به خاطر مهاجرت و پایدار نبودن فرهنگ حاکم بر شهر تغییر پیدا می‌کند. عامل دوم هم جمعیت غیر‌ثابت یا پنهان است. مثلا افرادی که صبح در سیرجان کار می‌کنند و شب به شهر خودشان برمی‌گردند. همچنین شاید برخی افراد باشند که به خاطر نگاه خاصی که به محل زندگی خودشان دارند، در دو محل زندگی می‌کنند. مثلا در روستا خانه دارند، در شهر هم خانه دارند و موقع ثبت آمار به روستا می‌روند. وی اضافه می‌کند: ابعاد سیاسی هم تاثیرگذار است اما زیاد با این نگاه موافق نیستم. یا حتی گرایش‌های قومی و قبیله‌ای که افراد را ترغیب می کند که آمار جمعیتی‌شان را در محل زندگی و محل تولدشان اعلام کنند. این مورد هم می‌تواند تاثیر داشته باشد ولی کمتر از یکی دو درصد است. معتقدم چیزی که شاید بتواند روی جمعیت سیرجان تاثیر‌گذار باشد همان جمعیتی است که به دلایل مختلف به این شهر مهاجرت می‌کند و فرصت شغلی خاصی را که جمعیت فعال شهر به فعالیت در آن علاقه‌ای ندارند اشغال می‌کند. سوندرومی تصریح می‌کند: در سیرجان سرریز سرمایه زیاد است. تاثیر مهاجرت یا حضور جمعیت پنهان به نسبت سرریز سرمایه کمتر است. کما اینکه در بسیاری از شهرها ممکن است جمعیت سرریز داشته باشد اما باعث افزایش قیمت مسکن و موارد مشابه نمی‌شود چرا که پشت سر آن سرمایه نیست. در سیرجان منابع مالی که در بخش مسکن جهت پیدا می‌کند زیاد است. درصد بالایی از درآمد افرادی که پسته دارند وارد بخش مسکن می‌شود. گل‌گهر، کشاورزی، دامداری، صنعت و امنیت در سیرجان گردش مالی بالایی دارند. آن جمعیت پنهانی مدنظر شما شاید نتواند تا این حد تأثیرگذار باشد اما متغیر اصلی که تاثیر می‌گذارد، همان ثروت بالایی است که در سیرجان در حال گردش است.
وی اضافه می‌کند: مسئله بزه و آسیب‌های اجتماعی می‌تواند تاثیرگذار باشد. سیرجان به عنوان شهری که عنصر ناشناختگی در آن بالاست (البته نه برای شهروندان قدیمی بلکه برای افرادی که جدید وارد آن می‌شوند) می‌تواند بستر ایجاد بزه باشد. چرا که یک فرد مهاجر ترسی ندارد از اینکه در سیرجان وارد چرخه آسیب‌های اجتماعی شود. عامل اصلی اینجاست که هزینه زندگی در این شهر بالا می‌رود و افرادی که درآمد آنچنانی ندارند با ورود به اقتصاد پنهان، اقتصاد آسیب‌های اجتماعی و اقتصاد فساد سعی می‌کنند درآمد نداشته خود را جبران کنند. به این معنی که مهاجرانی که حاشیه‌نشین هستند و عنصر ناشناختگی در آن‌ها وجود دارد، وقتی شرایط اقتصادی سخت به آن‌ها تحمیل می‌شود، از این شرایط بهره می‌برند و منابع مالی مورد نیاز خود را از طریق بزه تامین می‌کنند.
 سیرجان در حال مواجه شدن با مسایل است
این پژوهشگر اجتماعی افزایش جمعیت و امکانات را موضوعی ملی می‌داند و معتقد است: یک زمانی در دهه‌های 50، 60 و اوایل دهه ۷۰ افزایش جمعیت در کشور اتفاق افتاد. این جمعیت وارد بازار کار شد و جمعیت فعال را افزایش داد. همچنین بخش عمده‌ای از خانم‌هایی که زود ازدواج می‌کردند و خانه‌دار می‌شدند با افزایش سن ازدواج و افزایش تحصیلات وارد بازار کار شدند و متاسفانه متناسب با این رشد جمعیت جویای کار، اقتصاد ما ظرفیت‌سازی نشد. از طرفی چند ‌نمونه بیکاری هم در جامعه وجود دارد که به این مسئله دامن می‌زند. یکی بیکاری نهادی است، یعنی تحصیلات کشور به سمتی رفته که در زمان افزایش جمعیت متناسب با آن آمایش سرزمینی انجام نشده و رشته‌های تحصیلی کاربردی و متناسب با زمینه‌های شغلی در مناطق مختلف شناسایی نشده است. مورد دیگر بیکاری ساختاری یا اصطکاکی است. اغلب افراد موقعیت‌های شغلی را که تصاحب کردند در شان خود نمی‌دانند. در بخش کشاورزی و دامداری ۱۵ تا ۲۰ هزار فرصت شغلی را اتباع بیگانه یا کسانی که کفایت لازم را ندارند احراز کردند. چرا این اتفاق افتاده؟ چون جمعیت جویای کار سیرجان اصلا وارد آن حوزه‌های شغلی نمی‌شوند و این معضل متاسفانه وجود دارد. تا قبل از انقلاب یک بیکاری پایه یا اولیه هم وجود داشت. ترکیب این بیکاری‌ها در کنار جمعیت جویای کار باعث می‌شود سرریز جمعیت داشته باشیم. افراد جویای کار اغلب به مشاغلی که دست پیدا می‌کنند در آن‌ها کار مفید انجام نمی‌دهند، چون متناسب با علاقه آن‌ها نیست و در واقع جزو جمعیت بیکار پنهان به حساب می‌آیند. سوندرومی در خصوص توسعه امکانات متناسب با افزایش جمعیت شاغل می‌گوید: در زمینه توسعه امکانات، سیرجان یک سر و گردن از بقیه شهرها جلوتر است و رشد اقتصادی آن بیشتر از شهرهای دیگر بوده است. اما یک سری زیرساخت‌های جمعیتی مثل آموزش، خدمات، درمان، انجمن‌های حمایتی و عواملی که نیاز باشد فرد را به نوعی از دوراهی بازگشت به فضای کار برگرداند، در شهر تعبیه نشده است. مثلا اگر فردی در محیط کار از نظر روانی آسیب ببیند کلینیک‌های روان‌شناختی و... نداریم. وی خاطرنشان می‌کند: علت این امر این است که هنوز نیاز جامعه به این موضوع به عنوان یک ضرورت حس نشده است. آن نگاه کلی‌نگر و آمایش سرزمینی باید وجود داشته باشد تا ببینیم مثلاً اگر صنعت قرار است در منطقه رشد کند و آلودگی صنعتی ایجاد کند این آلودگی چه تبعاتی خواهد داشت و متناسب با آن بتوانیم یک سری زیرساخت‌ها و دوره‌های خاص در نظر بگیریم که این آلودگی را کم کنیم یا در زمینه آسیب‌های روانی و فیزیولوژیکی که ممکن است صنعت ایجاد کند، باید برنامه داشته باشیم. مثلاً کلینیک روانشناسی سلامت و روان‌شناسی صنعتی داشته باشیم و روی آن کار کنیم. متاسفانه هر سال در شهرستان تعداد زیادی روانشناس تربیت می‌شود اما یک روانشناس صنعتی نداریم. دلیل آن این است که آن آمایش سرزمینی انجام نشده. ما باید در این زمینه احساس نیاز کنیم و با این موضوع درگیر شویم تا به دنبال راه‌حل برویم.
این محقق و پژوهشگر اجتماعی به دو ضعف اساسی اشاره می‌کند و می‌گوید: مشکل اول این است که نگاه راهبردی نداریم تا بتوانیم پیش‌بینی کنیم در آینده چه اتفاقی قرار است بیفتد و چه نیازهایی داریم. دوم این است که به جامعه نگاه سیستمی نداریم. این دو باید در کنار هم وجود داشته باشند تا بتوانیم مسایل را حل کنیم. داریم مواجه می‌شویم با اینکه یک سری مسایل را باید از کودکی روی آن‌ها کار کنیم تا بتوانیم سرمایه انسانی مناسب را تربیت کنیم. یا نیاز داریم نمادهایی بسازیم که به عنوان سرمایه فرهنگی افراد را تشویق کند که کارهای بزرگ انجام دهند یا نیاز داریم به انعطاف‌پذیری و نگاه منعطفی در حوزه‌های اقتصادی که از آن به سرمایه‌های معنوی برای تعادل جامعه یاد می‌شود. وی اضافه می‌کند، ما در حال مواجه شدن با این موارد هستیم تا بتوانیم برای حل آن‌ها دنبال راهکار بگردیم. نمی‌توانیم در بازی کامل‌طلبی بیفتیم و همه چیز باید کامل و از قبل پیش‌بینی‌شده باشد. باید با خیلی چیزها به مرور مواجه شویم و برای آن‌ها راهکار پیدا کنیم. همانطور که دنیای توسعه یافته هم با آن مواجه شد و به مرور زمان توانست راهکار متناسب با هر معضل را پیدا کند.