پنج شنبه, 27 تیر 1398

هفته‌نامه شماره 566:  24 تیر 1398

درباره‌ی نخستین مدرسه امروزی در سیرجان

بَدِر، دبیرستان مشاهیر 

 ابوذر خواجویی‌نسب

صد سال پیش در چنین روزهایی اولین نهاد آموزشی به سبک امروزی در سیرجان   تاسیس شد. آن زمان یعنی سال 1295 خورشیدی، مقارن با دوران حکومت «احمدشاه قاجار» بود و دور از ذهن نبود که اولین دبستان ساخته شده در سیرجان به سبب احترام به ذات ملوکانه آخرین شاه قاجاری، نام «احمدی» به خود بگیرد. «میرزا قاسم‌خان ادیب» رییس معارف وقت سیرجان مؤسس این دبستان بود. وی دانش آموخته «دارالفنون» بود و ادبیات فارسی و عربی را نزد شیخ احمد عقیلی‌کرمانی آموخته بود که ثمره آن تالیف کتاب‌هایی هم‌‌چون «خارستان» به تقلید از گلستان سعدی و «نیستان» در قالب مثنوی بود. تجربه تحصیل در مدرسه‌ای که امیرکبیر بنای آن را گذاشته بود و قریحه ادبی که در وجود او بود، سبب شد تا او آستین همت را بالا بزند و در دوران ریاست خود بر اداره معارف سیرجان، نهاد آموزش و پرورش این شهرستان را مدرن و امروزی کند.

دبستان احمدی چندی بعد و با غروب کردن حکومت احمد شاه جوان به «دانش» تغییر نام یافت، تا این‌که با سپرده شدن وزارت فرهنگ و معارف به فردی به نام «نصیرالدوله بَدِر» به اسم مدرسه «بَدِر» نام‌گذاری گردید. دبستان بدر اولین آموزشگاه سیرجان به سبک جدید بود که گویا چندین سال اداره فرهنگ سیرجان نیز در همین محل دایر بود. مدرسه پر از خاطره بَدِر در انتهای بازار مسگری سیرجان قرار داشت و آن‌گونه که محمد‌حسین خیراندیش در کتاب خود نوشته است دارای سر درِ نسبتا بلند و دو حیاط بوده است. انبار تاریکی نیز در مدرسه بَدِر وجود داشت که شاگردهای تنبل یا متخلف از چند ساعت تا یک شبانه‌روز در آن محبوس می‌شدند! سمت چپ ورودی مدرسه، سالن گنبدی اجتماعات قرار داشت که سخنرانی‌ها، جشن‌ها و هم‌چنین اجرای تیاترها در همین مکان برگزار می‌شد. 

بچه‌های کلاس اول ابتدایی، روزانه چهار ساعت در دبستان بدر درس می‌خواندند که دو ساعت در صبح و دو ساعت در عصر بود. سایر کلاس‌های دبستان نیز پنج ساعت در روز برنامه درسی داشتند که شامل سه ساعت کلاس در صبح و دو ساعت در عصر می‌شد. پوشش بچه‌ها هم به این گونه بود؛ شاگردان کلاه‌های پیش‌برقی که به کلاه‌پهلوی مشهور بود به سر می‌گذاشتند و می‌بایست به کت‌های خود لب‌یقه‌های سفید بدوزند و موهای خود را با ماشین درجه دو کوتاه کنند. اولین دبیرستان سیرجان نیز در سال  1316 و در درون ساختمان دبستان بَدِر تاسیس شد و از آنجایی که ضمیمه این دبستان محسوب می‌شد با نام دبیرستان بَدِر فعالیت خود را شروع کرد. ریاست هر دو مقطع نیز بر عهده شادروان «اسدالله ‌ستاری» بود.

 خاطرات مشاهیر سیرجان از دبستان بدر

بسیاری از مشاهیر علمی و فرهنگی سیرجان، دوران تحصیل خود را از دبستان بدر آغاز کرده‌اند و هر کدام خاطراتی شنیدنی از این مدرسه دارند.

محمد کرام‌الدینی، پژوهشگر و مترجم سرشناس ایرانی و موسس المپیاد زیست‌شناسی کشور درباره خاطرات کودکی خود در مدرسه بدر می‌گوید: «دوره‌ی ابتدایی را در دبستان بَدِر واقع در انتهای بازار سیرجان سپری کردم. به همین سبب هنوز مزه‌‌ حلواهای کشی حاج‌مصیب حلوافروشِ سر بازار را پای دندان دارم. دبستان بدر انتهای بازار مسگرها بود. هنوز زنگ ضربه‌های آهنگین چکش‌های مسگران بازار که مدت‌هاست خاموش شده‌اند در گوشم طنین دارند. در آن روزها، گاه همین سنفونی ضربه‌های چکش‌های مسگرها همراه با باد شدت می‌گرفت، از لای پنجره کوچک و بسته اتاق درس دبستان به سویم می‌وزید، هوش و حواسم را بر خود سوار می‌کرد و به دوردست‌ها می‌برد، به سرزمین‌های افسانه‌ای قصه‌ها که هرگز ندیده بودم. هنوز پس از گذشت دهه‌ها، صدای ضربه‌های منظم برخورد چکش با ظرف فلزی، احساس حبس در قفس اتاق و تمنای آزادی به سویم می‌آورد». پروفسور محمد‌حسن کریمی‌نژاد که از او به عنوان بنیانگذار علم ژنتیک انسانی در ایران یاد می‌شود، از دیگر بزرگانی بوده‌است که تحصیلات ابتدایی خود را در دبستان بدر گذرانده است. او دوران تحصیل خود در این دبستان را این‌گونه نقل می‌کند: «به علت اشــکالی که در سیستم آموزشی آن  زمان وجود داشت یکی دو سال اول گیج و مبهوت بودم. فهم الفبا و خواندن برایم مشکل بود. هرچه یاد می‌دادند، طوطی‌وار می‌آموختم. مخصوصا در درس حساب اشکال بیشتر داشتم. تصورم این است که معلم  ما خود بیشتر از ما اشکال داشت اما در سال چهارم خود را باز یافتم و از آن پس جزو شاگردان خوب کلاس بود».

دکتر یدالله ثمره پدر زبانشناسی ایران و استاد باستانی‌پاریزی نیز از دیگر بزرگانی بودند که دورانی از تحصیلات  ابتدایی خود را در مدرسه بدر گذراندند و بعدها از نام‌آوران عرصه علم و ادب ایران شدند. 

 نصیرالدوله بَدِر که بود؟ 

احمد بدر فرزند میرزا عبدالوهاب‌خان آصف‌الدوله شیرازی بود که در سال 1249 خورشیدی در رشت به دنیا آمد و بعدها نماینده مردم سیرجان در مجلس شورای ملی شد. او در ادبیات فارسی و عربی صاحب معلومات عمیق بود و به واسطه زندگی در اروپا به برخی زبان‌های خارجی نیز آشنایی داشت. دکتر عیسی صدیق در کتاب یادگار عمر درباره او می‌نویسد: «نصیرالدوله مردی بود متوسط‌‌القامه، هوشمند، با چشمان ریزبین، نیک‌محضر، گشاده‌روی، معارف‌پرور، دقیق و مشوق علم و هنر». خدمات دولتی او از وزارت خارجه آغاز شد و مدت‌ها در سمت‌های مختلف خدمت کرد. از منشی دربار در زمان ناصرالدین‌شاه گرفته تا سفیر ایران در بلژیک در اوایل مشروطیت و در دوره مظفرالدین‌شاه. در آنجا چنان به تدبیر و دانایی انجام وظیفه کرد که میان ماموران سیاسی کشورهای خارجی مقیم بلژیک نامور و مورد احترام شد. پس از بازگشت، به ریاست دیوان عالی کشور انتخاب و در شهریور 1295 به معاونت و کفالت وزارت خارجه رسید  و چند ماهی در آن سمت بود. بدر در مرداد ماه 1297 در کابینه وثوق‌الدوله که شوهر خواهرش نیز بود، وزیر معارف و سپس در ترمیم کابینه در مرداد 1298 وزیر مشاور شد. 

نقل است که در ایام زمامداری وثوق‌الدوله، هر پیشنهادی که نصیرالدوله برای پیشرفت فرهنگ می‌کرد مورد پذیرش وی قرار می‌‌گرفت. این فرصت منجر به افزایش تعداد مدارس در آن زمان شد اما از آنجایی که وضع مالی دولت بد بود، برای فراهم آوردن اعتبارات لازم پیشنهادی تنظیم و در ماه شهریور 1297 به تصویب رسید که بر اساس آن وزارت معارف طبق برنامه پیشنهادی خود نسبت به تاسیس چهل مدرسه ابتدایی و شش مدرسه متوسطه غیر‌مجانی همت گماشت. به این ترتیب بدر از محل تصویب‌نامه در سال 1297 و 1298 سی دبستان مجانی دو کلاسه تا چهار کلاسه پسرانه و ده مدرسه دخترانه و نه دبیرستان یک یا دو کلاسه با کلاس‌های ابتدایی در تهران تاسیس نمود و چندین مدرسه ابتدایی نیز در شهرها گشود. تاسیس دارالمعلمین، دارالمعلمات، تشکیل بیمارستان زنان، افتتاح مدرسه دندان‌سازی، استخدام چند معلم اروپایی برای تکمیل کادر آموزشی مدرسه دارالفنون، تأسیس مدرسه موزیک و اصلاح برنامه متوسطه از دیگر کارهای نیک میرزا احمد‌خان نصیرالدوله بود. بعد از فروپاشی کابینه وثوق‌الدوله، که در تیرماه 1299 اتفاق افتاد، بدر تا خردادماه 1305 از مناصب دولتی کناره گرفت تا سرانجام در این سال در کابینه حسن مستوفی باز به سمت وزیر معارف منصوب شد و تا دی‌ماه همان سال در آن سمت باقی ماند. نصیرالدوله در سال 1305 در انتخابات دوره ششم قانون‌گذاری با کسب 5888 رأی نماینده مردم «سیرجان» در مجلس شورای ملی شد و با نام نیک خود اعتباری دوچندان به شهر سیرجان بخشید. وی مردی ادیب و کتاب دوست بود. به حفظ آثار ملی و هنری علاقه وافری داشت. به زبان فارسی صادقانه عشق می‌ورزید و همواره همکاران و شاگردانش را به پاسداری از این زبان تشویق می‌کرد. 

علی‌اصغر حکمت به پاس قدردانی از خدمات بدر که در تعمیم و ترویج فرهنگ کوشش‌های موثرکرد، به ادارات معارف سراسر ایران دستور داد که بهترین مدرسه حوزه فرهنگی خود را به نام «بدر» نامگذاری نمایند. اتفاقی که در سیرجان نیز افتاد تا مدرسه بدر، خاطره‌انگیزترین نهاد آموزشی در سیرجان شود.  بدر در چهارم بهمن 1309 در تهران در سن 62 سالگی  درگذشت و در حرم عبدالعظیم حسنی به خاک سپرده شد.