باید مسئولانه‌تر عمل کنیم
 پاسارگاد: اولین کارگاه مسئولیت‌های اجتماعی را چهارشنبه‌شب هفته گذشته مهسا علی‌بیگی پژوهشگر حوزه مسئولیت‌های اجتماعی برگزار کرد. وی به مفهوم علمی مسئولیت‌های اجتماعی پرداخت.
علی‌بیگی این کارگاه را با نشان دادن عکسی از ترامپ آغاز کرد و گفت: چند ماه پیش خبرنگاری از ترامپ پرسید در مورد نتایج تحقیقی که در پنج سال آینده گرمایش زمین یک میلیارد دلار آسیب می‌زند چیزی شنیدید؟ ترامپ گفت من این تحقیق را قبول ندارم. علی‌بیگی ادامه داد این تحقیق را پروژه افشای کربن منتشر کرده است. افشای کربن یک سازمان غیرانتفاعی است که به سازمان‌ها در حوزه توسعه پایدار کمک می‌کند. این پژوهش در سال 2018 برگزار و هفت هزار کسب و کار و شرکت مثل اپل، مایکروسافت و ... را پیمایش کرد. این شرکت‌ها گفتند گرمایش زمین یکی از مهم‌ترین چالش‌های کسب و کارهاست. نکته جالب اینکه شرکت‌ها این موضوع را می‌‌دانستند ولی انگشت شمار کاری برای آن انجام داده بودند.
پژوهش‌های دیگری هم در این رابطه بودند و در این پروژه‌ها مسایل اجتماعی و محیط‌زیستی جزو بالاترین ریسک‌هایی هستند که کسب و کارها را تهدید می‌کنند.
در یک پژوهش معدنی که موسسه ارنست اند یانگ انجام می‌دهد هر ساله 10 ریسک مهم که شرکت‌های صنعتی و معدنی را تهدید می‌کند، بر‌می‌شمرد. در بین شرکت‌های معدنی بزرگ، 54 درصد معتقد بودند مجوز اجتماعی عملیات مهم‌ترین موضوع و ریسکی است که شرکت‌های معدنی را تهدید می‌کنند. موضوع‌های زیست‌محیطی هم در این پژوهش‌ها جایگاه پر اهمیتی دارد.
به گفته‌ی علی‌بیگی در سال 2013 در شیلی یکی از مهم‌ترین معادن کشور به خاطر اعتراضات محلی که معتقد بودند یخچال‌های طبیعی را از بین می‌برد به حالت تعلیق درآمد. در سال 2004 این اتفاق در پرو افتاد و مردم محلی اعتقاد داشتند معدن سرچشمه آب کشاورزی را از بین می برد. در سال 2011 باز هم در پرو یک پروژه معدن‌کاری متوقف شد.
وی ادامه داد: من این مثال‌ها را زدم که بگویم شواهد نشان می‌دهد که ما باید نسبت به مسئولیتی که به ذی‌نفعان محلی داریم مسئولانه‌تر عمل کنیم و حساس باشیم. هم به دلیل معضلات و هم به دلیل تهدیدات جدی زیست‌محیطی و اجتماعی. اما مسئولیت اجتماعی چیست؟
من برای این مفهوم سه تعریف آوردم. اولی از تعریف ایزو 26000 است. در این تعریف مسئولیت اجتماعی خواست سازمان‌ها برای دخیل کردن ملاحظات اجتماعی و زیست‌محیطی در تصمیم‌گیری‌های این شرکت‌هاست.
سازمان توسعه اقتصادی ملل هم در تعریف مسئولیت اجتماعی می‌گوید: مسئولیت اجتماعی یک مفهوم مدیریتی و به این معناست که شرکت‌ها در فعالیت‌های تجاری و تعامل با ذی‌نفعان دغدغه‌های اجتماعی و زیست‌محیطی را دخیل می‌کنند. علی‌بیگی ادامه داد؛ در این تعریف مسئولیت اجتماعی یک مفهوم مدیریتی است. ما یک معضلی در صنایع معدنی داریم که مدیران مسئولیت اجتماعی را اسپانسر شدن و فعالیت‌های خیرخواهانه می‌دانند. در صورتی که این یک مفهوم مدیریتی است. مسئولیت اجتماعی با فعالیت خیرخواهانه متفاوت است. این است که به گونه‌ای روابط با ذی‌نفعان را تنظیم کنید که هیچ‌کدام آسیب نبینند. در توسعه پایدار ما سه وجه محیط زیست، جامعه و اقتصاد را در نظر می‌گیریم.
اما تعریف سوم را از کمیسیون اروپا می‌آورم: به شرکت‌هایی اطلاق می‌کند که مسئولیت‌شان را بر جامعه می‌پذیرند.
وی در مورد تاریخچه مسئولیت‌های اجتماعی در ایران و جهان هم صحبت کرد: در ایران در ابتدای دهه 30 همراه با شروع روند صنعتی شدن فعالیت‌های بشردوستانه هم شروع شد. ابتدا مسئولیت‌های اجتماعی در دل فعالیت‌های بشردوستانه بود. شخصیت‌ها و چهره‌هایی مثل میرمصطفی عالی‌نسب در فعالیت‌ها و حمایت از اقشار آسیب‌پذیر مشهور هستند. در دهه 90 شمسی واژه مسئولیت‌های اجتماعی وارد کسب و کار شد و چند همایش در همین رابطه برگزار شد. اتاق بازرگانی ایران مهم‌ترینش را برگزار کرد. سازمان مدیریت صنعتی تعالی سازمانی را وارد کشور کرد و موسسه استاندارد تلاش‌هایی در این زمینه انجام داد که این موضوع را بومی بکند.
در جهان در دهه‌ی 30 میلادی مسئولیت‌های اجتماعی با ساختن حمام و اقامتگاه برای کارگران صنایع شروع شد. دهه 40 اولین نظریه‌پردازی‌ها انجام شد. در دهه هفتاد اولین اقدامات عملی صورت و مفهوم گارانتی از دل مسئولیت‌های اجتماعی شکل گرفت. در دهه 80 اولین آیین‌نامه‌های مسئولیت‌های اجتماعی نوشته شد. در دهه 90 این مفهوم در تمام دنیا رواج پیدا کرد و به عنوان مفهوم مدیریتی خلق شد.
«خلق ارزش مشترک» تقریبا متاخرترین نظریه در حوزه مسئولیت‌های اجتماعی و خیلی معروف است. اولا مسئولیت اجتماعی صرفا فعالیت‌های بشردوستانه نیست و یک راهی پیش پای کسب و کارهاست. جمله طلایی کسب و کارها پتانسیل زیادی برای حل معضلات اجتماعی دارند نه صرفا با پول دادن در خلق ارزش مشترک وجود دارد. معضلات اجتماعی می‌تواند راه جدیدی برای کسب درآمد باشد.
علی‌بیگی مثالی هم در این رابطه زد: صابون «لایف بوی» خیلی قدیمی است و چند سال پیش خط تولید آن متوقف شد. در سال 2009 شرکت خط تولید را دوباره راه انداخت. یک معضل در هند وجود داشت که مرگ‌و‌میر کودکان و مادرانی که تازه صاحب فرزند شده بودند به دلیل اسهال بالا بود. این معضل یک چاره ساده داشت. شستن دست‌ها پس از دستشویی. این صابون همین گروه را جامعه هدف قرار داد و خط تولید را دوباره راه‌اندازی کرد. بعد از آن کمپینی راه انداخت که این گروه را جذب کند و شستن دست‌ها را آموزش بدهد. این صابون قیمت بسیار پایینی داشت و برای جامعه فقیر هند بسیار مطلوب بود و بر اساس زیست هندی‌ها مناسب بود و سریع خراب نمی‌شد. فکر می‌کرد سرمایه‌گذاری که انجام داده پنج سال بازگردد ولی طی دو سال بازگشت. الان بسیاری از کشورهای آسیایی و آفریقایی هم از این صابون استفاده می‌کنند.
علی‌بیگی رو به مدیران شرکت‎‌های صنعتی معدنی گفت: اولین گام برنامه این است که بیانیه ماموریت و چشم‌انداز سازمان‌تان را بنویسید و یا دوباره بازنویسی کنید. این گونه متوجه می‌شوید کسب و کارتان چیست و چه ارزش‌هایی دارد. چه ذی‌نفعانی دارید و چه مسئولیت اجتماعی طراحی کنید. بسیاری از شرکت‌ها به فعالیت‌هایی روی می‌آورند که هیچ ربطی به کسب و کارشان ندارد. مثلا کسب و کار معدنی است و سازمان شروع می‌کند به مدرسه‌سازی. فایده دیگرش این است که متوجه می‌شوید چگونه پول در می‌آورید، نه اینکه چطور پول‌تان را خرج می‌کنید.
شما باید گلوگاه‌هایی را که از آن پول در می‌آورید مشخص کنید که آن گلوگاه‌ها در مقابل ذی‌نفعان‌تان چگونه رفتار می‌کنند.
دومین کار این است که ذی‌نفعان و اولویت‌ها را مشخص می‌کنید. روش‌های گوناگونی برای این کار وجود دارد. اهمیت تشخیص اولویت‌ها این است که منابع محدودی دارید و باید اهم و فالاهم کنید.
سومین مورد استفاده از راهنماهای موجود است.
علی‌بیگی افزود: مثلا ایزو 26000 یکی از این راهنماهاست. ایزویی نیست که به شما گواهینامه نمی‌دهد و یک راهنما است. مسئولیت اجتماعی یک فعالیت داوطلبانه است. مسئولیت اجتماعی نباید تبدیل به یک اجبار شود و برای ان استاندارد دریافت کرد زیرا دنبال بیلان کاری می‌افتند.
ایزو 26000 در سه ضلع محیط زیست و جامعه و اقتصاد مسئولیت اجتماعی را احترام به ذی‌نفعان می‌داند. این ایزو هفت اصل دارد؛ محیط زیست، مقررات کار، حقوق بشر، مشارکت در امور جامعه، حکمرانی سازمانی، امور مشتریان و عملیات منصفانه.
وی ادامه داد رفتار مسئولانه یعنی در نظر گرفتن ذی‌نفعان. ذی‌نفعان تمام کسانی هستند که از کسب و کار شما اثر می‌پذیرند. ما در تعریف ذی‌نفع مشکل داریم و فکر می‌کنیم ذی‌نفع یعنی جامعه محلی ولی ما ذی‌نفع داخل سازمان هم داریم. منظور ما مسئولانه عمل کردن در مقابل کارکنان یک سازمان است. نمی‌توانید بگویید من بزرگ‌ترین مدارس را ساختم، بیشترین حمایت را از جشنواره‌ها کردم ولی در حکمرانی خوبم دچار مشکلات هستم و یا اینکه دچار فساد هستم. مسئولیت اجتماعی باید شفاف باشد. یک بخشی از مسئولیت‌های اجتماعی به بنگاه‌هایی برای پولشویی تبدیل شده‌اند.