چهارشنبه, 27 شهریور 1398

هفته‌نامه شماره ۵۷۳:  ۲۵ شهریور ۱۳۹۸

تحلیلی پیرامون تجاوز نور به حریم آسایش زندگی شهری
فقدان برنامه جامع نورپردازی شهری

 جواد مدنی*
آلودگی نوری چیست ؟
زندگی در یک محیط برای مدت طولانی باعث می‌شود ذهن به ویژگی‌های بصری آن محیط عادت کرده و به قول معروف چشم به آن عادت می‌کند. اما کافی است مدتی از شهر محل زندگی دور باشیم و سپس به شهر خود برگردیم، متوجه مشکلات عمیق بصری در شهر می‌شویم. شاید این معایب در ظاهر جلوه‌ی پر زرق و برقی داشته باشند و به اشتباه موجب خرسندی و رضایت مخاطب عام شوند امّا این زرق و برق ذره‌ای از عمق بحران نمی‌کاهد.
معضلی که این روزها گریبان شهرهای زیادی را گرفته است، آلودگی و تجاوز نوری به آسایش شهروندان است. شهرهای زیادی در دنیا مانند تهران، پاریس و هنگ‌کنگ با این پدیده مضر مواجه‌اند و در پی یافتن راهی برای بهبود آن هستند. امّا این امر برای شهر کوچکی مانند سیرجان با وسعت اندک عجیب است.
«آلودگی نوری به مزاحمت ناشی از ایجاد نور مصنوعی، فراتر از حد نیاز برای روشنایی گفته می‌شود.» آلودگی نوری که از تابلوهای تبلیغاتی و نورپردازی معابر ناشی می‌شود، بر ترشح ملاتونین تأثیر می‌گذارد و منجر به برهم‌خوردن ساعت بیولوژیک بدن، استرس، خیرگی منجر به تصادف، افسردگی و عدم تمرکز می‌شود. همچنین بر رشد گیاهان و جانوران نیز تأثیر منفی دارد.
تابلوهای تبلیغاتی با نور و ابعاد زیاد علاوه بر آلودگی نوری از لحاظ زیبایی‌شناسی نیز بر بافت شهری تأثیرات مخربی دارد.
 تابلوهای تبلیغاتی چه تأثیری بر هویت شهر دارند؟
تصور کنید مسافری غیر‌سیرجانی هستید که برای اولّین بار در شب به سیرجان می‌آیید. اولین برداشتی که از سیرجان می‌کنید چیست؟ اگر از من سؤال شود پاسخ خواهم داد؛ شغل اصلی مردم سیرجان کار در آریشگاه زنانه است! وگرنه چنین تابلوهای عظیم و پر نوری که تمام طول شب روشن هستند به چه منظوری است؟ همان‌گونه که ما قم را با فروشگاه‌های عرضه سوهان و اصفهان را با فروشگاه‌های عرضه گز به یاد می‌آوریم، مخاطب غیر‌سیرجانی نیز سیرجان را به عنوان شهر آرایشگاه‌ها به یاد خواهد آورد. با ورود به سیرجان مخاطب بزرگ‌ترین و مجلل‌ترین تابلوهای شهر را با صنف آریشگری زنانه مرتبط می‌بیند. تابلوهایی که گاه طول و عرض آن از خود ساختمان آرایشگاه بزرگ‌تر است.
با بهبود معیشت مردم سیرجان در سال‌های اخیر، میزان اشتیاق به تجمل در میان شهروندان افزایش یافته است. کافه‌ها و رستوران‌ها در همه جای شهر به چشم می‌خورند، بنگاه‌های خودرو واقع در همه‌ی خیابان‌ها ماشین عرضه می‌کنند و ساختمان‌ها با سنگ‌های گران‌قیمت آذین شده‌اند. هیچ یک از این‌ها به خودی خود عیبی ندارد. مشکل در آنجایی رخ می‌دهد که هر یک از پدیده‌‌ها بخواهند در نظم بافت شهری خلل وارد کنند و به آسایش مردم آسیب برسانند.
تابلوهای بزرگ تبلیغاتی با نورهای شدید و خیره‌کننده به تازگی آسایش محیطی شهر را نشانه گرفته‌اند. تأثیر این آسیب وقتی بیشتر می‌شود که تعداد زیادی از این تابلوها متعلق به صنفی خاص باشند، که به شهر بار معنایی دهند. در سیرجان آرایشگاه‌های زنانه با بزرگ‌ترین تابلوها به بافت شهری لطمه وارد می‌کنند. هدف از طرح این موضوع، به هیچ وجه مخالفت با وجود آرایشگاه‌های زنانه یا گسترش آن‌ها نیست. تعداد زیادی از بانوان شهر در این آرایشگاه‌ها مشغول به کار هستند که خود باعث بالندگی و کمک به اقتصاد خانواده و همچنین منجر به استقلال مالی بسیاری از بانوان شده است. امّا اقتصاد و گردش مالی خوب این اماکن نباید حقی را برای مالک آن به وجود بیاورد که تابلویی درخشان و پر نور با ابعاد بزرگ را هر شب بر ساختمان خود روشن گذارد. «مالکیت یک بنا به معنی مالکیت بر آسمان آن بنا و منظر شهر نیست.» اگر هر کسب و کاری بخواهد به صورت رقابتی پرنورترین تابلو را بر سر ملکش بزند دیگر نه نیازی به بیلبوردهای تبلیغاتی شهر هست و نه نظارتی می توان بر آن‌ها داشت.
 اصلاح امور در شهرهای کوچک‌تر آسان‌تر است
نبود برنامه جامع نورپردازی و تبلیغات در فضاهای شهری مختص به سیرجان نیست و اکثر شهرهای ایران با این موضوع دست به گریبانند. باید به یاد داشت که اصلاح امور در شهرهای کوچک‌تر آسان‌تر است. در کشورهای پیشرفته بدین منظور قوانینی وضع شده است. برای مثال در فرانسه مغازه‌ها ملزم‌اند ویترین‌ها و تابلوهای تبلیغاتی خود را بین 1 تا 7 بامداد خاموش کنند. در چین نیز چنین قانونی بین ساعت 11 شب تا 7 صبح برقرار است. قوانینی مانند اخذ مجوز جهت تابلوهای تبلیغاتی، حفاظ نوری و هدفمند بودن نورپردازی می‌توانند به کاهش آلودگی نوری کمک کنند.
*کارشناس ارشد معماری