گزارش پاسارگاد از تاثیرات تنبیه در مدارس
«تنبیه» اعتماد به نفس دانش‌آموز را می‌گیرد
- نجمه محمودآبادی
شنبه هفته گذشته دانش آموز کلاس دوم ابتدایی مدرسه فقاهتِ روستای بحرین از توابع شهرستان رودبار جنوب از سوی معلم خود با یک خط‌کش آهنی مورد تنبیه شدید بدنی قرار گرفت. پس از آن معلم برکنار و مدیر آموزش‌و‌پرورش رودبار استعفا داد. آیا تنبیه در دانش‌آموزان کارساز است و اگر نیست چه عوارضی برای آن‌ها در بر دارد؟
هیچ‌وقت معلم کلاس اولم را نمی‌بخشم
«خیلی پشیمونم که درسمو ول کردم. اما کسی که باعثش شد را هم نمی‌بخشم». حسین 31 سال سن دارد و هنوز نتوانسته خاطره‌ی روزی را ‌که معلم کلاس اولش او را با دو گوشش بلند کرد و سرش را به دیوار کلاس کوباند، فراموش کند. معلم پنج بار سر حسین را به حروف الفبا چسبانده شده بر روی دیوار می‌کوبد و تکرار می‌کند: «ب‌ ا ر ا ن» و بعد از همان بالا او را رها می‌کند. زانوی حسین به سنگ جلوی در اصابت می‌کند و پای کودک هفت ساله می‌شکند. حسین عکسی از آن روزها که پایش شکسته نشانم می‌دهد و می‌گوید: «فقط پایم نشکست. قلبم‏، غرورم، شخصیتم هم با این پا شکست». ماجرای تلخ آن روز اگر چه باعث شد معلم کلاس اول حسین عوض شود، اما عوارضش با حسین ماند. حالا او دچار آسم شده است. افسردگی و اضطراب و نداشتن ‌اعتماد به نفس گریبانگیرش را گرفته و او را رها نمی‌کند. حسین بعد از 24 سال معلمش را به تلخی یاد می‌کند.
عاطفه هم با دلخوری از مدیر مدرسه‌ی پسرش یاد می‌کند: «موهای پسرم بلند شده بود. مدیر به پسرم که کلاس اول دبستان بود تذکر می‌دهد که موهایش را کوتاه کند. پسرم به من گفت او را آرایشگاه ببرم اما من واقعا آن روزها گرفتار بودم و امروز و فردا می‌کردم. بعد از دو بار تذکر مدیر حسابی با پسرم دعوا می‌کند. نتیجه‌ی رفتار خشن مدیر سبب لکنت زبان پسرم شد». عاطفه با اندوه ادامه می‌دهد: «واقعا پسرم هیچ تقصیری نداشت. او که نمی‌توانست تنهایی برود آرایشگاه. من باید می‌بردمش. بعدا به مدیر مدرسه گفتم مرا باید سرزنش و دعوا می کردید نه پسرم را».
عاطفه پسرش را صدا می‌زند و از او چیزی می‌پرسد. پسر با لکنت حرف می‌زند. مادرش می‌گوید: «حالا خوب شده است. آن روزها اصلا نمی‌توانست کلمات را ادا کند.» نتیجه‌ی تندی مدیر مدرسه این شد که پسر عاطفه از مدرسه گریزان شود. «خودش را به دل درد می‌زد. گریه می‌کرد که نمی‌خواهم مدرسه بروم. من هم از همه جا بی‌خبر اصرارش می‌کردم، دعوایش می‌کردم در آخر با التماس می‌فرستادمش مدرسه.» بالاخره یک روز پسر عاطفه دلیل مدرسه نرفتنش را با مادر در میان می‌گذارد. عاطفه با کمک معلم و مدیر مدرسه ترس کودک را از بین می‌برند و او دوباره به مدرسه علاقه‌مند می‌شود. اما با وجود جلسات متعدد گفتار درمانی پسر عاطفه همچنان لکنت زبان دارد.
تنبیه باعث تحقیر فرد می‌شود
محمود قاسمیان کارشناس ارشد روان‌شناسی و معاون آموزش ابتدایی اداره آموزش و پرورش تنبیه را یکی از روش‌های تغییر رفتار می‌شناسد و آن را آخرین روشی می‌داند که هیچ یک از روش‌های آموزشی دیگر جوابگو نباشد. وی در مورد آثار تنبیه می‌گوید: «آثار تنبیه جدا از بحث آثار روانی‌اش، بسته به نوع تنبیه است. در بحث تغییر رفتار دو نوع تنبیه داریم: تنبیه مثبت و تنبیه منفی» قاسمیان در ادامه می‌گوید: «تنبیه مثبت این است که شما یک چیز ناخوشایند به فرد بدهید. می‌تواند جسمی باشد و بعضی وقت‌ها می‌تواند روانی و کلامی باشد. تنبیهات منفی مثل محروم کردن و جبران کردن، بسته به این که کدام یک از این روش‌ها را دارید استفاده می کنید، آثارش متفاوت است.» وی با بیان این که تنبیهات منفی مثل محروم کردن، جبران کردن و جریمه کردن آثار روانی‌شان کمتر است می‌گوید: «تنبیه مثبت که بیشتر به عنوان تنبیه بدنی شناخته شده است اثراتش ماندگارتر هستند و شاید خیلی وقت‌ها رفتار را هم تغییر نمی‌دهند. هدف ما از تنبیه این است که رفتار نامطلوب کم شود. تنبیه باعث می‌شود خیلی وقت‌ها این رفتار نامطلوب کم شود و رفتار نامطلوب دیگری جایگزینش شود».
معاون آموزش ابتدایی آموزش و پروش معتقد است؛« از نظر روانی تنبیه باعث تحقیر فرد می‌شود مخصوصا در جمع‏ و به شدت ترس ایجاد می‌کند. همچنین سبب می‌شود یک خاطره تلخ در ذهن دانش‌آموز شکل گیرد که سال‌های سال پاک نمی‌شود. اعتماد به نفس دانش‌آموز را از بین می‌برد و باعث احساس حقارت در فرد می‌شود.»
قاسمیان هیچ یک از روش‌های تنبیهی را تا زمانی که مشوقی در کنارش نباشد، اثربخش نمی‌داند: «یک نکته خیلی مهم که هم والدین و هم معلمان باید بدانند این است که تنبیه وسیله‌ای برای فرو نشاندن خشم نیست. چون معمولا در حالت عصبانیت این اتفاق می‌افتد. فرد آستانه تحملش تمام شده است و یک واکنش آنی نشان می‌دهد.  این واکنش معمولا همراه با خشم و عصبانیت، سرخ شدن چهره و داد زدن است».
از نظر قاسمیان  معلمان و والدین باید همه‌ی روش‌های تغییر رفتار را بدانند تا بتوانند رفتارهای نامطلوب را کاهش بدهند. او می‌گوید: «نکته مهم این که اصلا چرا رفتار نامطلوب شکل می‌گیرد؟ در روان‌شناسی می‌گویند هیچ رفتاری مخصوصا از سوی کودکان بدون علت نیست. دلیلی دارد که کودک در کلاس اذیت می‌کند. اگر وقت بگذاریم و این علت را پیدا کنیم دیگر دلیلی ندارد از تنبیه برای کاهش رفتارهای نامطلوب استفاده کنیم.» محمود قاسمیان در ادامه می‌افزاید: «مدارس معمولا از روش‌های محروم کردن، جبران کردن و جریمه کردن استفاده می‌کنند. البته جریمه کردن تا یک حدی می‌تواند در بحث کاهش رفتارهای نامطلوب استفاده کرد».
والدین نباید دایم بچه‌ها را تشویق کنند
 محمود قاسمیان با تشویق‌های مکرر موافق نیست و می‌گوید: «فکر می‌کنم ایران جزو معدود کشورهایی است که این قدر تشویق در سیستم آموزش و پرورشش وجود دارد. شما کشورهای پیشرفته مثل ژاپن را نگاه کنید خیلی مشوق بیرونی برای بچه‌ها ندارند». وی معتقد است: «یکی از معضلاتی که داریم خانواده‌ها دائم دارند بچه‌های‌شان را تشویق می‌کنند خیلی وقت‌ها تشویق نمی‌کنند بلکه باج و رشوه می‌دهند. این سیستم که در خانه شکل می‌گیرد بعد بچه به مدرسه انتقال می‌دهد و دایم یا ستاره می‌خواهد یا برچسب یا مهر صد آفرین». قاسمیان یکی از دغدغه همکارانش را این روزها مسئله جایزه می‌داند و بیان می‌کند: «چون بچه‌ها در خانه با جایزه‌هایی گران‌قیمت روبرو می‌شوند دادن یک مداد به عنوان جایزه در مدرسه از سوی معلم برایش ارزشی ندارد و این اصلا خوب نیست». وی در ادامه می‌گوید: «دکتر کریمی کتابی دارد با نام «تربیت آسیب‌زا» که در آن می‌گوید «تشویق بیرونی مانع تقویت درونی است.» وی ادامه می‌دهد: «تشویق برای شروع یک رفتار مطلوب خوب است ولی یک سری اصول هم دارد. قرار نیست ما دایم تشویق کنیم. دانش‌آموز یک سری مسئولیت‌ها دارد یکی از مسئولیت‌هایش، درس خواندن است. دلیلی ندارد به خاطر کاری که شخص برعهده‌اش است و مسئولیتش را دارد دایم بخواهیم از بیرون هم تشویقش کنیم. این سیستم تشویق کردن همین که قطع شود دانش‌آموز هم کنار می‌کشد و مشکل پیدا می‌کند. خیلی به بحث تشویق کردن دامن نزنید ولی تا وقتی که خانواده‌ها همکاری نکنند اتفاقی نمی‌افتد».
دختر مهسا امسال قرار است به کلاس اول برود. او با نگرانی صحبت‌های عاطفه را گوش می‌کند بعد می‌گوید: «دختر من همین حالا هم بسیار دل‌نازک است. کوچکترین صدای بلندی گریه‌اش را در می‌آورد».
مهسا دخترش را در مدرسه غیردولتی ثبت نام کرده است: «نمی‌دانم احساس می‌کنم در مدارس غیردولتی بیشتر هوای بچه را دارند. می‌ترسم دخترم از مدرسه دلزده شود و آینده‌اش تباه شود.»
از نظر مهسا سال اول خیلی مهم است: «سال اول که بچه به مدرسه علاقه‌مند شود دیگر تا آخر علاقه‌مند می‌ماند»