پنج شنبه, 05 ارديبهشت 1398

هفته‌نامه شماره 555:  2 اردیبهشت 1398

تحلیلی بر انتخابات شورای پنجم در سیرجان
تاخت‌ و تاز «قومیت‌مداری» در انتخابات شورای شهر
 ابوذر خواجویی‌نسب
فصلی دیگر از انتخابات شورای شهر سیرجان ورق خورد و مدنی‌ترین نهاد شهری، هفت عضو جدید خود را شناخت. فصلی که در آن آب از آب تکان نخورد و باز همان سنت ناپسند «قبیله‌مداری» و «دموکراسی عشیره‌ای» بر روح انتخابات حاکم شد. به این نکته تخلفات آشکار انتخاباتی و رویه تاسف‌بار خرید و فروش آرا را نیز اضافه کنید، تا بهتر بدانیم که چرا پس از برگزاری پنج دوره از انتخابات شورای شهر، هنوز که هنوز است الفبای دموکراسی را نیاموخته‌ایم و حیران و ویلان در اندرخم یک کوچه سرگردان مانده‌ایم! به راستی چرا هر بار و در جریان انتخابات شورا، قصه تلخ چهار سال پیش تکرار می‌شود؟ چرا با وجود بیش از یک قرن از تصویب قانون شوراها و با وجود تحقق احیای شوراهای اسلامی شهر و روستا پس از انقلاب، مردم از اصلاحات صورت گرفته در شهرها رضایت ندارند و این نهاد مردمی در جایگاه واقعی خود قرار نگرفته است؟
شورا، نهاد بی‌اختیار
تصویب قانون انجمن‌های ایالتی و ولایتی  با هدف شرکت دادن مستقیم مردم در اداره‌ی امور محلی و انجام اصلاحات در امور شهرها، یکی از دستاوردهای مهم مشروطه‌خواهی در ایران بود. دستاوردی که در قانون اساسی جمهوری اسلامی به لطف حضور و اصرا آیت‌الله طالقانی حفظ شد و دولت اصلاحات پس از خرداد 76 به سرعت در پی تدوین سازوکار‌های قانونی و احیای آن برآمد. پس از اجرایی شدن قانون شوراها، به سبب محدود بودن اختیارات این نهاد، مجلس ششم در جهت تصویب قانونی که اختیارات شوراها را از قانون فعلی وسیع‌تر کند حرکت کرد، اما تلاش‌هایش با مخالفت شورای نگهبان روبرو شد و اهدافی که مد نظر مجلس ششم بود تحقق پیدا نکرد. البته زمان هر چه که گذشت، دامنه تاثیرگذاری این نهاد کمتر از قبل شد. از جمله در لایحه قانونی  که در سال 86 به تصویب رسیده، فصلی برای محدودیت اختیارات شوراها گنجانده شد که تاثیرگذاری این نهاد بر حوزه مدیریت شهری را به شکل سئوال برانگیزی کاهش داد.
حرکت دولت‌ها به سمت محدود کردن اختیارات شورا ثابت کرد؛ ایرانیان همان‌گونه که فهم عمیقی از تفکیک قوا و توزیع قدرت در تاریخ مدرنیته نداشته‌اند، از نحوه‌ی تقسیم قدرت سیاسی و اداره‌ی کشور میان حکومت مرکزی و حکومت محلی نیز فهم کافی پیدا نکرده‌اند. از سوی دیگر و با وجود سخت‌گیری نهادهای حکومتی در افزایش اختیارات شوراها، برای ورود افراد به این نهاد مدیریت شهری هیچ‌گونه سخت‌گیری و فیلتری وجود ندارد و قانونگذار هیچ قید خاصی جز داشتن «سواد» را مطرح نکرده است! امری که در همه این سال‌ها سبب شده تا به جای ورود افراد شایسته و متخصص به شورا، راه برای ورود منفعت‌طلبان هموار شود و وضعیتی تراژیک و در عین حال کمیک از انتخابات شوراهای شهر و روستا شکل بگیرد.
انتخاباتی برای عیان شدن واقعیت جامعه مدنی در سیرجان
انتخابات اخیر شورای شهر در سیرجان بار دیگر واقعیت جامعه مدنی در سیرجان را نشان داد. جامعه‌ای که در آن کنش سیاسی - اجتماعی از جمله نحوه رای دادن بیش از آنکه بر پایه‌ی تفکر و عقلانیت استوار باشد، حول محور «سنت» و «عادت‌واره‌ها» می‌گردد. از انتخاباتی هم که بر دایره قوم‌مداری و طایفه‌گرایی می‌چرخد، نباید انتظار داشت که خروجی آن افرادی باشد که به سبب تخصص و شایستگی به افتخارِ نمایندگی مردم نائل شده‌ باشند.  پیش از شروع فرایند انتخابات شورای پنجم در یادداشتی اشاره کردیم که پدیده‌ای به نام «دموکراسی عشیره‌ای» بزرگ‌ترین معضلی بوده است که تا به امروز دامن‌گیر نهاد شورا در ایران بوده است. به خصوص شهرهای کوچک و متوسطی به مانند سیرجان که سال‌هاست دموکراسی عشیره‌ای و مشارکت سیاسی منشعب از «قوم‌گرایی» بزرگ‌ترین ضربه‌ها را به پیکره آنها وارد کرده است.
به این نکته نیز اشاره شد که ناسیونالیست قومی و محله‌ای در سیرجان، همواره سبب شده تا در شورای شهر شاهد حضور افرادی باشیم که نه در قالب یک مشارکت مدنی-سیاسی، بلکه با جهت دادن و مکانیزه کردن انتخابات و تغییر رفتار انتخاباتی به رقابت قومی و محله‌ای که نماد آشکار یک «کلاهبرداری سیاسی» است، به پارلمان شهری وارد شوند. توقع می‌رفت که شهروندان سیرجانی با توجه به تجربه تلخ شوراهای سوم و چهارم، این بار به سنت غلط انتخاب افراد بر پایه قومیت‌مداری پشت پا بزنند و در رای خود «کنش‌عقلانی» را جایگزین «کنش‌عاطفی» کنند. اما چه سود که ترکیب شورای پنجم نیز به مانند شوراهای قبل، با نفراتی بسته شده است که بخش عظیمی از رای‌های خود را مدیون رای بالای محله‌ها و طوایف بزرگ خود هستند!
نظارت ضعیف فرمانداری و گسترش تخلفات انتخاباتی
بعد از برگزاری پنج دوره انتخابات شورا در سیرجان، اکنون دیگر مسجل شده است که اکثریت مردم این شهر نه با حقوق شهروندی خود آشنا هستند و نه درک کرده‌اند که مفهوم شهروندی دربرگیرنده مسوولیت‌ها و وظایفی نیز هست. مسوولیتی که به آنها یادآوری می‌کند تا زمانی که بر اساس مفاهیمی نظیر «آشنا‌گرایی» و «بیگانه‌‌ستیزی» دست به کنش رای دادن بزنیم، پروراندن یک جامعه‌ی شهری مدرن و توسعه یافته امری محال خواهد بود.
البته این تنها یک روی سکه انتخابات شورا در سیرجان است. روی دیگر که به مراتب خطرناک‌‌‌‌‌تر است، غالب شدن رویه تاسف‌بار خرید و فروش آرا و گسترش پدیده تخلفات انتخاباتی است که به شدت جامعه مدنی را در سیرجان به چالش کشیده است. متاسفانه در این دوره فرمانداری بزرگ‌ترین بازنده انتخابات شورا بود. نظارت ضعیف عالی‌ترین نهاد اجرایی شهر در کنار بازوی حمایتی‌اش یعنی هیئت نظارت بر انتخابات، سبب شد تا بسیاری از نامزدها و حامیان آنها به راحتی قانون را دور بزنند و انواع و اقسام تخلفات انتخاباتی را انجام بدهند. شروع تبلیغات قبل از موعد قانونی در فضای مجازی و حتی در معابر شهری، سوءاستفاده از عناوین علمی، خرید گسترده آرا و... تنها برخی از مواردی بودند که سبب شدند تا سلامت این دوره انتخابات زیر سوال برود! حتی اگر امروز برخی نامزدها به درست یا غلط به نتیجه انتخابات معترض شده‌اند، نتیجه همان نظارت ضعیفی است که انتخابات شورا را از مسیر درست و قانونی خود خارج کرد.
رویکردی اشتباه به نام؛ هم‌زمانی انتخابات شورا با انتخابات ریاست‌جمهوری
به فرایند‌های انتخابات شورا در ایران انتقادهای فراوانی می‌توان وارد کرد که به بخشی از معایب آن در این تحلیل اشاره شد. همه این معایب بیش از هر چیز دیگری نشان از آن دارد که اکثریت قریب به یقین شهروندان با وظایف و مسوولیت‌های خود آشنا نیستند. اینکه افزایش آگاهی شهروندان و حرکت آنها به سوی تعقل‌گرایی از چه مجراهایی صورت می‌گیرد، مقال دیگری را می‌طلبد که در شماره‌های آینده هفته‌نامه پاسارگاد، بیشتر به آن اشاره خواهیم کرد. البته این نکته را هم نباید از قلم بیندازیم که همزمانی انتخابات شورا با انتخابات ریاست‌جمهوری رویکرد اشتباهی است که بیش از پیش ساز و کار ورود به پارلمان شهری را با چالش روبرو کرده است. طرفه آنکه انتخابات ریاست‌جمهوری ماهیت کاملا سیاسی دارد و در سطح کلان مطرح می‌شود، در حالی که شورای شهر پایه مدنی دارد و قرار است در این انتخابات، کارشناسان فنی جامعه مدنی انتخاب شوند. به نظر می‌رسد که همزمانی انتخابات شوراها با ریاست‌جمهوری باعث شود که مدنیت در ایران امکان ظهور پیدا نکند و عمل سیاسی همواره عملی برجسته جلوه داده شود. شورای شهر انتخاباتی مدنی و غیرسیاسی و آرام می‌خواهد تا افرادی که واقعا تخصص و دغدغه شهر را دارند، وارد شورا شوند نه منفعت‌طلبانی که در زیر سایه‌ی شوم قوم‌مداری و یا خرید و فروش آرا به پارلمان شهری راه پیدا می‌کنند!