گزارش پاسارگاد از بافت فرسوده مرکز شهر؛
پشت بازار

 هدی رضوانی
در محدوده بازار سیرجان دو زندگی جریان دارد؛ یکی زندگی روی خیابان بازار که مملو از تحرک، پویایی، رنگ و ‌نور است و دیگری زندگی محوطه پشت بازار؛ خاکی، فرسوده، فاقد روشنایی و در برخی مواقع ناامن. اگر گذارتان به محوطه پشت بازار سیرجان افتاده باشد با خانه‌هایی اکثراً قدیمی روبرو شده‌اید که هر کدام بیش از نیم قرن از زندگی‌شان می گذرد. خانه‌هایی که منتظر یک تلنگرند تا بر سر ساکنان‌شان فرو بریزند، ساکنانی که عمدتا تبعه افغانستان و مستاجر هستند. مالکان اصلی این خانه‌ها یا به آن ها احتیاجی نداشته و به حال خود رهایش کرده‌اند یا دیده از دنیا فرو بسته‌اند و این خانه‌ها بین وارثان بلاتکلیف مانده‌اند. برخی‌ قفل‌های سنگینی بر درشان خورده و از آن‌ها استفاده نمی‌شود و برخی دیگر در اجاره تبعه افغانستان هستند که هرکدام با چند سر عائله در آن‌ها روز خود را به شب می‌رسانند.
 خانه در طرح قرار دارد، کاری نمی‌توانیم بکنیم
در محدوده بافت فرسوده پشت بازار سیرجان تابش مستقیم آفتاب بعد از ظهر روزهای آخر تیر‌ماه تشنگی را به کام تک تک خشت‌ها و آجرهای این خانه‌های فرسوده چکانده است. خاک در این کوچه‌ها تلمبار شده است و با هر قدمی کفش‌هایم غرق در خاک می‌شوند. کوچه‌هایی که بعضی از آن‌ها به زحمت یک ماشین را از خود عبور می‌دهند. در محوطه خاکی وسط این بافت فرسوده چند پسر بچه کوچک مشغول بازی هستند. صاحب یک مغازه خیلی کوچک هم کیسه‌های مملو از پنبه را بیرون می‌آورد تا کار خود را شروع کند.
در فکر صحبت با اهالی هستم. آقایی در سبز‌رنگ خانه ای را باز می‌کند و از آن بیرون می‌آید. خانه آن‌قدر قدیمی است که درب آن چند وجبی پایین‌تر از سطح معمولی کوچه است. اسدی می‌گوید: خانه ارث مادر‌بزرگم است و فعلاً بین وارث بلاتکلیف مانده. بالای ۵۰ سال قدمت دارد. از او می‌پرسم: شهرداری برای خرید این ملک و یا بهسازی آن به سراغ شما نیامده؟ می‌گوید: زمان شهردار های قبلی، چند سال پیش یک سری آمدند بعضی از خانه‌ها را خریدند ولی بعد از آن دیگر اقدامی نکردند. می‌گویم خودتان هم برای بازسازی اقدامی انجام نداده‌اید؟ پاسخ می‌دهد: خانه توی طرح شهرداری است و ما نمی‌توانیم کاری انجام دهیم. کسی سراغ ما نیامده، ما هم نرفتیم. خانه بین وارث است و کسی اقدام نکرده. شاید یک نفر از وارثان باید آن را از بقیه بخرد و منتظر بماند که شهرداری هم بیاید ملک را از او بخرد. فعلا نمی‌توانیم کاری انجام دهیم.
وخامت حال فضای بافت فرسوده پشت بازار چیزی فراتر از تصور است. قسمتی از آن تبدیل شده به محل نگهداری سطل‌های زباله شهرداری، یک قسمت را بلوک چیده بودند و فردی در حال بار زدن بخشی از این بلوک‌ها داخل ماشین سمندش است. روی دیوار‌ها هر کسی چیزی نوشته: «پارک مساوی پنجری»، «عاشقت بودم ولی یادت نموند» خانمی از تبعه افغانستان است و از خرید برگشته، از ظاهرش پیداست که ترسیده و می‌گوید من اهل این محله نیستم و خداحافظی می‌کند.
 شهرداری به این منطقه اهمیتی نمی دهد
ماشین پرایدی نگه می‌دارد و سه خانم از آن پیاده می‌شوند. آن‌ها هم تبعه افغانستان هستند. به سراغ‌شان می‌روم تا با آن‌ها صحبت کنم. اجازه می‌خواهند که عموی‌شان برای صحبت بیاید. از عموی‌شان در خصوص وضعیت زندگی در این خانه‌های فرسوده می‌پرسم. بچه‌های قد و نیم قد در دالان خانه از سر و کول هم بالا می‌روند و او در خانه را کمی پیش می‌کند تا بتواند راحت‌تر صحبت کند.
اول از کوچه های خاکی گلایه می‌کند و می‌گوید: خیلی وقت است که اینجا خاکی است. شهرداری کاری نمی‌کند، اهمیت نمی‌دهد. اگر باران بیاید کوچه پر از گل می‌شود و نمی‌توانیم تردد کنیم. پشت خانه ما یک محوطه خاکی بزرگ است. روزها دستفروش‌ها اینجا بساط می‌کنند. خیلی شلوغ می‌شود. گفتند می‌خواهد اینجا بازار شود. اخیرا هم یک سری چاه حفر کرده‌اند ولی هنوز اقدامی نشده.
 شهرداری به تنهایی نمی تواند تامین اعتبار کند
مهدی محمدی‌نژاد مسئول بافت فرسوده شهرداری می‌گوید: حدود یک و نیم سال قبل طرح توسعه بازار را ارایه کردیم که تقریباً ۸۰ درصد کار آن انجام شده و تاییدیه میراث را هم گرفته‌ایم. این طرح قرار است در دو فاز انجام شود؛ یکی توسعه راسته بازار و دیگری هم بهسازی بافت فرسوده. از نظر طرح، مانعی پیش روی ما نیست. مشکل اصلی بحث مالی است و تملک‌هایی که دارد انجام می‌شود. وی اضافه می‌کند: این خانه‌ها معمولا بین وارثان هستند و تعداد آن‌ها زیاد است، یکی کنار می‌آید، یکی کنار نمی‌آید. از طرفی هم چون تعدادشان زیاد است، قید و بندی ندارند که دنبال کار باشند. مثلاً یک خانه به 30 و یا ۵۰ وارث رسیده، اگر بخواهند خانه را بین خودشان تقسیم کنند شاید نفری یک میلیون به آن‌ها برسد. بنابراین شاید خیلی راغب نباشند دنبال کار را بگیرند.
محمدی در خصوص تملک زمین‌های بافت فرسوده پشت بازار می‌گوید: تمامی این خانه‌ها اگر بخواهد تملک شود هزینه سنگینی دارد که به تنهایی از عهده شهرداری بر‌نمی‌آید. میراث هم هیچ کمکی در این قضیه نمی‌کند. طبق برآوردی که داشتیم شاید نزدیک ۳۰ میلیارد تومان هزینه تملک این خانه‌ها شود. با این حال غافل نشدیم، طرح را ارایه دادیم و کم‌کم به سراغ آن‌ها می‌رویم. طرح ما توسعه راسته‌بازارهای سیرجان تا خیابان ۱۷ شهریور است. در خصوص دریافت یک زمین از اداره اوقاف صحبت کردیم که جنب مدرسه شاهد است و قرار است به زودی به ما واگذار شود. شب بازاری هم در نظر گرفته شده ولی اولویت اول ما فعلاً توسعه خود راسته‌بازارها است. در حال حاضر داریم این مناطق را حفاری می‌کنیم. این یک طرح آزمایش مکانیک خاک است برای فونداسیون. همین آزمایش‌ها تا الان بالغ بر ۳۰ میلیون تومان برای ما هزینه داشته. اگر میراث اذیت نکند طرح اولیه راسته بازارها طرح خوبی است. با مالکان هم توافق اولیه کرده‌ایم اما برای فضاسازی بافت‌فرسوده فعلاً نمی‌توانیم کاری انجام دهیم.
 رسیدگی به بافت فرسوده پشت بازار اولویت اول مسئولان نیست
محمدی به هزینه بالای تملک خانه‌ها اشاره می‌کند و می‌گوید: مثلاً یکی از خانه‌ها که روبروی مسجد اعظم و ۲۰۰ متر است مربوط به یک معلم است و می‌گوید من دو میلیارد تومان می‌خواهم تا خانه را به شما بفروشم، خب برای شهرداری سخت است و نمی‌تواند پرداخت کند. باید یک الزام وجود داشته باشد، باید یک مهلت مقرر شود تا این شخص راضی شود یا در حساب شهرداری باید یک حداقل مبلغی وجود داشته باشد که اگر این فرد تمکین نکرد از طریق دادگاه اقدام کنیم. وی اضافه می‌کند: راستش را بخواهید اولویت اجرای طرح، راسته بازار است و هنوز چیزی مشخص نشده که برای تملک این محدوده بتوانند فراخوان داد و اقدامی انجام داد. مسئول بافت فرسوده شهری اضافه می‌کند: اینجا حریم بازار است، میراث هم باید جلو بیاید. قانون جدید در خصوص بناهای تاریخی وظیفه اصلی را بر عهده راه‌و‌شهرسازی و میراث گذاشته و شهرداری هم باید کمک کند. همه باید اعتبار بگیرند. کرمان باید به میراث سیرجان اهمیت بدهد که نمی‌دهد. اصلا میراث سیرجان را به رسمیت نمی‌شناسد. این مسئله باید برای همه اهمیت پیدا کند. شهرداری وقتی کلا ۱۴۰ میلیارد تومان بودجه دارد، نمی‌تواند 30 میلیارد تومان برای این کار کنار بگذارد، اصلا ندارد که بگذارد. مدیریت شهری باید از استان کمک بگیرد و همه نهادها را درگیر کند برای تملک. محمدی خاطرنشان می‌کند: مشکل است به زودی اینجا اتفاقی بیفتد و بافت فرسوده ترمیم شود. همین که بتوانیم کار راسته بازارها را اجرایی کنیم خیلی است.
 میراث اعتباری برای تملک ندارد
علی‌پور رییس اداره میراث فرهنگی در خصوص این طرح می‌گوید: شهرداری قراردادی با یک مشاور طرح بسته و میراث استان تایید کرده و ۸۰ درصد کار انجام شده است. مشاور دارد روی آن کار می‌کند. یک سری ضوابط و شرایط وجود دارد که بر اساس نظر میراث، مشاور آن را در نقشه مشخص می‌کند اما محدود هنوز مشخص نشده که بتوان بر اساس آن اقداماتی انجام داد. قسمت‌هایی از بافت فرسوده که شرایط نامناسبی دارند در طرح توسعه بازار دیده می‌شوند و فردی که در این محدود ملک دارد می‌تواند به سراغ شهرداری برود، حالا خودش تصمیم می‌گیرد که ملکش را ترمیم کند یا بفروشد. تا زمانی که مشاور طرح خود را ارایه ندهد نمی‌توانیم کار عملی انجام دهیم. می‌گویم شهرداری برای تامین اعتبار از میراث و دیگر مسئولان هم کمک خواسته: «میراث اعتباری ندارد که برای تملک کمک کند. شهرداری باید خودش تملک را انجام دهد، قانون هم همین است. کل زمین‌های آن منطقه دست شهرداری است. وظیفه میراث هم مشخص است».
از گفته‌های مسئول بافت فرسوده شهرداری و رییس میراث برمی‌آید که قرار نیست به این زودی‌ها فضای پشت بازار سیرجان رنگ تازه‌ای بگیرد. وجود این بافت فرسوده چهره نازیبایی به یکی از قدیمی‌ترین مناطق شهر سیرجان می‌دهد که اگر یک ترمیم و بازسازی می‌شد، می‌توانست معرف قدمت تاریخ و فرهنگ شهرمان باشد.